«Летуцень» у Кракаве: як выгадаваць маштабны бясплатны фэст на валанцёрскім драйве і захаваць дух «сваіх»

З чаго ўсё пачыналася: ад пікніка да «Летуценя»

Фэст праходзіць ужо сёмы раз — гэта значная лічба для беларускага івэнту ў Польшчы. Раскажыце, як ён змяняўся за гэтыя гады, ад самага першага і да таго, што чакае нас цяпер?

Лера Юдо: Самы першы фэст насамрэч ім і не быў. Гэта была невялікая тусоўка беларусаў-эмігрантаў, якія толькі-толькі прыехалі: адна сяброўка кінула кліч у Фэйсбуку, каб проста сабрацца і пазнаёміцца.

У 2022 годзе я трапіла туды як валанцёрка, але гэта ўсё яшчэ называлася «Вялікі беларускі пікнік». Мы доўга шукалі сваё месца ў Кракаве: былі на кургане Крака, у парку Бярнацкага, пакуль не дайшлі да парку Ёрдана.

У 2023 годзе я стала галоўнай арганізатаркай, і тады ж з’явілася назва «Летуцень».

Яе прыдумаў наш першы дызайнер Пеця Пішчака са сваёй камандай — гэта быў сапраўдны прарыў, што ў нас увогуле з’явіўся дызайнер.

Спачатку назва не вельмі «легла да вуха», але з часам прыжылася. Цяпер мы — паўнавартасны фэст, але на фармат пікніка не забываемся: заўсёды просім гасцей прыходзіць са сваімі пледамі, каб адпачываць пад дрэвамі.

«Самы беларускі і самы летні»

Вы пазіцыянуеце сябе як «самы беларускі» і «самы летні» фэст. У чым ваша галоўная фішка і адрозненне ад іншых імпрэз?

Лера Юдо: Наш фэст — для ўсёй сям’і, праграма разлічаная на цэлы дзень.

Мы ўлічваем беларускую асаблівасць — жаданне «адпачываць прадуктыўна», таму ў нас ёсць не толькі музыка, але і лекторый з адкрытымі дыскусіямі, дзіцячая і спартыўная пляцоўкі (напрыклад, для татаў, якія хочуць пагуляць у футбол ці валейбол), майстар-класы.

Сёлета ў нас гіганцкі кірмаш — больш за 40 майстроў.

У адрозненне ад многіх іншых фэстаў, якія факусуюцца на адным жанры (рок, этна ці электроніка), мы яднаем усё разам.

Але можна і проста паляжаць у шэзлонгу пад чылавую электронную музыку. Галоўнае — мы захавалі той самы вайб першых сустрэч, калі можна проста пабыць сярод сваіх і пачуць беларускую мову.

Філасофія «безбілетнікаў» і ўсвядомлены адпачынак

Алена Пiльчанка: Калі казаць пра філасофію, то «Летуцень» — гэта фэст «безбілетнікаў».

У нас прынцыпова няма квіткоў. Усё будуецца на ідэі «беларус — беларусу», усё робіцца талакой і камандай энтузіястаў.

Мы адрозніваемся ад фестывалю «Тутака», які базуецца спадчыне «Басовішча», ці варшаўскага «Варушняка», які арыентаваны на электронную музыку і продаж квіткоў. Мы пакуль «змагаемся» за тое, каб уваход заставаўся адкрытым для ўсіх.

Яшчэ адзін важны момант: наш фэст цалкам бязвельмі (бязалкагольны), мы натхняем людзей адпачываць усвядомлена.

Вольга Салахеева: Варта дадаць і пра геаграфію. Калі «Тутака» арыентаваная на поўнач Польшчы і Літву, а ў Варшаве праходзіць мноства сваіх імпрэз («Варушняк», «Годна»), то «Летуцень» аб’ядноўвае Малапольскае і Сілезскае ваяводствы — дзень Польшчы.

Да нас актыўна едуць з Германіі і Чэхіі, таму што да Кракава ці Катавіцэ ім дабрацца зручней.

Фінансавае пытанне: данаты супраць квіткоў

Пытанне пра бясплатны ўваход зараз вельмі актуальнае, асабліва на фоне дыскусій вакол манетызацыі іншых фестываляў. Як доўга вы зможаце захоўваць такі фармат?

Лера Юдо: Асабіста я супраць платнага ўваходу. Мне хочацца, каб кожны мог дакрануцца да таго крутога, што робяць беларусы.

Пакуль каманда згодная працаваць на такіх умовах, фармат захаваецца. Але ніхто не ведае, што будзе заўтра — мы кожны раз робім фэст як у апошні раз.

Вольга Салахеева: Летась мне ўдалося паспяхова напісаць грант, што вельмі дапамагло.

Але гранты — рэч непастаянная. Донары хочуць падтрымліваць розныя ініцыятывы, і не факт, што нам дадуць фінансаванне зноў.

Таму мы шукаем устойлівасць у еўрапейскіх фондах, але гэта патрабуе велізарных чалавечых рэсурсаў. Пры гэтым фэст падтрымліваецца беларускай супольнасцю ў Кракаве праз данейшаны.

Лера Юдо: Дадам лыжку дзёгцю. Сёлета сітуацыя з данатамі няпростая: сабрана каля 5 тысяч злотых з неабходных 75 тысяч.

Я вельмі не люблю прасіць, але ад гэтага залежыць будучыня. Калі людзі хочуць прыходзіць і тусавацца, але не гатовыя дапамагаць — фінансава ці справай (прывезці штосьці, паставіць намет), — то узнікае пытанне: чаму мы працуем на гэтай «другой працы» без заробкаў?

Каманда: ад IT-дырэктараў да кітайскіх валанцёраў

Пра вашу каманду ходяць легенды — кажуць, яна вельмі вялікая. Як вы даеце рады з мэнэджментам?

Алена Пiльчанка: Асноўная каманда — гэта тры дзяўчыны-арганізатаркі і куратары пляцовак.

Куратары могуць браць сабе памочнікаў, і гэта структура працуе амаль увесь год. Усяго ў працэс уцягнута каля 150–160 чалавек, без уліку артыстаў.

Лера Юдо: Нашы валанцёры — гэта людзі ад 18 да 55 гадоў.

Вельмі шмат айцішнікаў, у тым ліку на кіроўных пасадах. Парадокс у тым, што на працы яны кіруюць працэсамі, а ў нас просяць: «Дайце мне проста намёт паставіць, я не хачу прымаць рашэнні».

Да нас едуць дапамагаць з Уроцлава, Варшавы, Гданьска і Беластока.

Лера Юдо: Сярод валанцёраў шмат украінцаў. А сёлета ў нас нават ёсць хлопец-кітаец Валянцін: ён сам вывучыў беларускую мову і папрасіўся дапамагаць на этна-пляцоўцы.

Вольга Салахеева: У мінулыя гады я запрашала сваіх каляжанак-полек, і яны таксама прыходзілі валанцёрыць. Для іх было вялізным здзіўленнем даведацца, што ў Кракаве такая вялікая і актыўная беларуская дыяспара.

Рэакцыя мясцовых жыхароў і магія моманту

Як фэст успрымаюць палякі, кракавяне?

Лера Юдо: Парк Ёрдана — адкрытае месца, там шмат выпадковых мінакоў. Палякі падыходзяць, цiкавяцца, запісваюцца на майстар-класы — напрыклад, плесці традыцыйных «павукоў».

Ім усё зразумела без слоў. Памятаю, як на выступе Аляксандра Ждановіча (Маляваныча) польскія дзеці скакалі разам з нашымі, а іх бацькі стаялі з вялізнымі вачыма, не разумеючы мовы, але адчуваючы нейкую магію.

Вольга Салахеева: Многія палякі ў захапленні ад узроўню арганізацыі і таго, што гэта бясплатна. Яны прыходзяць на маркет купляць беларускія тавары, слухаюць нашу музыку. У многіх, як выяўляецца, ёсць беларускія карані ці яны вучылі мову ў школе.

Што нельга прапусціць: «Калыханка» і дранікі

Калі б вам трэба было выбраць адзін момант на будучым фестывалі, які нельга прапусціць, што б гэта было?

Алена Пiльчанка: Адназначна — «Калыханка».

Гэта традыцыя закрыцця. Раней яна ішла ў запісе, а летась мы вырашылі выконваць яе ўжывую. Гэта неверагодны момант яднання, калі ўсе дастаюць тэлефоны, запальваюць ліхтарыкі і спяваюць разам.

Лера Юдо: І абавязкова паспрабуйце дранікі!

У нас на фудкорце працуюць хлопцы і дзяўчаты з Беларусі, у якіх свая ферма пад Кракавам. За іх дранікамі людзі гатовыя стаяць у чэргах па тры гадзіны.

У нас увогуле ёсць свае «кровачкі», дзеля якіх людзі вяртаюцца: гурт РСП, Маляваныч, Саша Багданаў (PapaBo) на электроннай сцэне. Гэта нашы канстанты, якія прыносяць усім задавальненне.

Мары: гурт-загадка і фэст дома

Як вы бачыце будучыню «Летуценя» праз 5 гадоў? Пра што вы марыце?

Лера Юдо: У мяне ёсць мара прывезці адзін канкрэтны беларускі гурт, пакуль не буду называць які. Я паабяцала сабе: як толькі прывязу іх — абрэжу валасы і, магчыма, скончу сваю працу ў кіраванні фестывалем.

А калі казаць глабальна... Я вельмі хачу, каб калі-небудзь гэты фэст прайшоў у Беларусі.

Каб ён стаў знакавай падзеяй, на якую беларусы з усяго свету ехалі б не ў Кракаў, а дадому. Каб гэта быў нагода наведаць родных і адчуць гонар за сваю культуру. Мы часта здаемся сабе занадта сціплымі і рэфлексуючымі ў параўнанні з тымі ж украінцамі, якія ўсё робяць з размахам. Хочацца, каб фэст паказаў: мы таксама можам рабіць прыгожа і маштабна.